Wydawnictwo Warsztaty Kultury prowadzone przez miejską instytucję Warsztaty Kultury w Lublinie to niewielka, niszowa oficyna skupiona wokół literatury i kultury krajów Europy Środkowej oraz Wschodniej. Powstało w 2014 roku jako kontynuacja zawieszonego kilka lat wcześniej projektu „Wschodni Express” Andrija Sawenecia. Związany z Lublinem ukraiński pisarz i tłumacz przygotowywał go na okoliczność starań Lublina o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury. Nazwa miała nawiązywać m.in. do Orient Expressu – luksusowej kolei kursującej z zachodu na wschód Europy oraz inicjatywy Literaturexpress Europa. To z kolei pociąg, którym w 2000 roku stu poetów z 43 państw przez sześć tygodni jeździło po Starym Kontynencie.

Głównym założeniem projektu było stworzenie miejsca dla krajów i kultur, które nie miały dotąd przestrzeni do wyrażania swojego głosu na arenie międzynarodowej. Ważnym aspektem było też upowszechnianie języków, a także kultur krajów sąsiadujących z Polską. Nieodłącznym elementem miała być seria spotkań z pisarzami i tłumaczami. Pomysł upadł po przegranej miasta w konkursie o tytuł ESK 2016 by po kilku latach powrócić w zmienionej nieco formule.

Poza wspomnianymi założeniami, zadaniem Wydawnictwa jest wydawanie najnowszej literatury różnorodnej gatunkowo: od poezji po prozę, dramat, literaturę młodzieżową i komiks. Celem Wydawnictwa stało się również rozpowszechnianie wiedzy o bogactwie wielokulturowym, szeroka promocja literatury, kultury i sztuki Europy Wschodniej oraz środkowej, promocja wartości demokratycznych i obywatelskich, a także przybliżanie polskiemu czytelnikowi twórczości pisarzy nieznanych lub słabo obecnych w polskim obiegu literackim.

Wschodni Express

Działalność wydawnicza Warsztatów Kultury skupia się głównie na serii Wschodni Express. W jej ramach są publikowane przede wszystkim: proza i eseistyka zróżnicowana gatunkowo oraz wiersze. Autorami książek są najwybitniejsi twórcy Ukrainy, Białorusi, Łotwy i Litwy, wśród których znajdują się m.in.: Jurij Andruchowycz, Artem Czech, Andrij Bondar, Oleksandr Bojczenko, Andrij Lubka, Hałyna Kruk, Mykoła Riabczuk, Natalka Śniadanko. W serii ukazały się również opowiadania Ołeha Sencowa – reżysera i prozaika, który pięć lat spędził w rosyjskich łagrach.

Warsztaty Kultury mogą poszczycić się także współpracą z wybitnym polskim tłumaczem – Bohdanem Zadurą – który od lat przybliża polskim czytelnikom ukraińską prozę i ukraińską poezję.

Nazwa serii – „Wschodni Express” – nawiązuje do takich znanych projektów jak: Literaturexpress Europa 2000 – projekt, w ramach którego ponad stu pisarzy i poetów z 43 krajów podróżowało od Lizbony do Berlina, a także Potyah76 (Pociąg 76) – internetowy magazyn poświęcony kulturze Europy Środkowo-Wschodniej. Seria Wschodni Express nie tylko popularyzuje współczesną literaturę wschodnich sąsiadów, lecz także buduje przestrzeń dla dialogu międzykulturowego i wzajemnego poznania za pośrednictwem literatury. Literary Eastern Express.

Literary Eastern Express

Projekt „Literary Eastern Express” (LEE) ma na celu promocję współczesnej literatury ukraińskiej w Polsce oraz wzmacnianie obecności kultury Europy Wschodniej w międzynarodowym obiegu literackim. W ramach LEE zostanie przetłumaczonych i wydanych 16 książek autorów i autorek
z Ukrainy – reprezentujących różne gatunki, pokolenia i estetyki.

Główną ideą projektu „Literary Eastern Express” jest budowanie trwałych mostów międzykulturowych poprzez literaturę. Pragniemy przybliżyć polskim czytelnikom i czytelniczkom twórców dotąd nieobecnych lub słabo reprezentowanych na naszym rynku wydawniczym. Zależy nam na ukazaniu bogactwa współczesnej kultury Ukrainy oraz włączeniu jej w szerszą europejską debatę o tożsamości, historii i współczesnych wyzwaniach społecznych.

Istotnym elementem projektu jest także zapewnienie uchodźcom z Ukrainy dostępu do aktualnej literatury oraz jej aktywna promocja wśród tych środowisk. Ważnym aspektem jest również podkreślenie roli tłumacza jako istotnego – zgodnie z teorią literatury – „drugiego autora”.

Szczegółowe cele projektu obejmują:

1. Promowanie wielokulturowości i bogactwa kultury Ukrainy poprzez tłumaczenie i wydanie książek ukraińskich autorów i autorek.
2. Upowszechnianie wiedzy o kulturze duchowej, literaturze i sztuce Ukrainy jako istotnego elementu dla społeczeństwa polskiego i UE.
3. Zachęcanie do lektury i eksploracji literatury, kultury i sztuki Europy Wschodniej poprzez publikację dzieł w różnych formatach, tradycyjnych (drukowane książki) oraz nowoczesnych (e-booki i audiobooki).
4. Umożliwienie dostępu do wysokiej jakości dzieł literackich autorów i autorek ukraińskich dla szerszej publiczności w Polsce.
5. Budowanie mostów międzykulturowych i promowanie dialogu międzykulturowego przez prezentację dotychczas niewydanej w Polsce literatury ukraińskiej.
6. Kreowanie świadomości społecznej na temat sytuacji kulturalnej, literackiej i artystycznej
   w regionie Europy Wschodniej poprzez aktywne propagowanie dzieł i twórców z Ukrainy.
7. Wspieranie autorów i autorek ukraińskich poprzez promocję ich twórczości na arenie międzynarodowej.
8. Inspirowanie do refleksji nad współczesnymi realiami i wyzwaniami społecznymi Europy Wschodniej poprzez promowanie literatury.

W ramach „Literary Eastern Express” ukazują się proza, poezja, literatura dziecięca i młodzieżowa oraz komiksy. Poezja wydawana jest w formule dwujęzycznej – w języku polskim i ukraińskim – co pozwala czytelnikom obcować z oryginalnym brzmieniem tekstu i jednocześnie korzystać z przekładu. Część książek dostępna jest również w formatach cyfrowych – jako e-booki – a wybrane tytuły także jako audiobooki.

Książki wydane w ramach projektu są dystrybuowane w księgarniach i bibliotekach, a także promowane podczas targów książki w Polsce i za granicą. Towarzyszą im spotkania autorskie z pisarzami, pisarkami, tłumaczami i tłumaczkami oraz obecność w mediach branżowych i ogólnopolskich. Działania te mają na celu wzmocnienie międzynarodowego obiegu literatury ukraińskiej oraz zwiększenie jej widoczności w przestrzeni publicznej.

Projekt dofinansowany w ramach programu Unii Europejskiej „Kreatywna Europa”.

Kwota dofinansowania: 155 345 EUR

Całkowity budżet projektu: 258 909 EUR

Realizacja projektu: 1.10.2023 – 30.09.2026 r.

 Książki dotychczas przetłumaczone i wydane w ramach projektu Literary Eastern Express:

1. „Czapeczka i wieloryb” – Kateryna Babkina, tłum. Bohdan Zadura (wydanie drukowane).
2. „Charków 1938” – Ołeksandr Irwaneć, tłum. Andrij Saweneć (wydanie drukowane i ebook).
3. „Zawartość męskiej kieszeni” – Ołeh Kocarew, tłum. Aneta Kamińska (wydanie dwujęzyczne, drukowane).
4. „Krótka historia ukraińskiego feminizmu” – Mykoła Jabczenko, Iwan Kypibida, Julija Wus, tłum. Andrij Saweneć (wydanie drukowane).
5. „z mięty” – Borys Fiłonenko, Anton Reznik, Danył Sztanhejew, tłum. Aleksandra Zińczuk (wydanie drukowane).
6. „Tom & Tom” – Wasyl Słapczuk, tłum. Halina Surowiec (wydanie drukowane i ebook).
7. „Jak zostałam świętą” – Tania Malarczuk, tłum. Anna Łazar (wydanie drukowane i ebook).
8. „Ta Maya, co filmy kręciła” – Oksana Łuszczewska, tłum. Wira Romanyszyn (wydanie drukowane i audiobook).
9. „Kotek, Kogutek, Szafka” – Ołeksandr Myched, tłum. Andrij Saweneć (wydanie drukowane
   i audiobook).
10. „Gwiazdozbiór Kury” – Sofija Andruchowycz, tłum. Andrij Saweneć (wydanie drukowane
    i audiobook).

Ukażą się w 2026 r.:

1. „Kławka” – Maryna Hrymycz, tłum. Halina Surowiec (wydanie drukowane i ebook).
2. „Klatka dla wilgi” – Wołodymyr Danyłenko, tłum. Andrij Saweneć (wydanie drukowane
   i ebook)
3. „Mam na imię Warwara” – Dzwinka Matijasz, tłum. Andrij Saweneć (wydanie drukowane
   i ebook).
4. „Serce Apaczy” – Iwan Semesiuk, tłum. Aleksandra Zińczuk (wydanie dwujęzyczne, format tradycyjny).
5. „Walka bez reguł” – Serhij Żadan, tłum. Aleksandra Zińczuk (wydanie dwujęzyczne, drukowane).
6. „Bestiariusz” – Tania Malarczuk, tłum. Marta Odulińska (wydanie drukowane i ebook).

Zakotwiczone

Seria powstała w 2021 roku w odpowiedzi na nowe potrzeby, które ujawniły się w dobie dezintegracji wspólnot, osłabienia więzi europejskich, sąsiedzkich i międzyludzkich, rozpadu dotychczasowych układów geopolitycznych oraz zmieniających się sposobów codziennego funkcjonowania. W tym kontekście ewoluowało także pojęcie geopoetyki – literatura, która przekracza granice nie tylko polityczne, lecz także kulturowe i mentalne, staje się narzędziem scalania oraz interpretowania dynamicznych przemian zachodzących w świecie.

Seria Zakotwiczone to przestrzeń dla literatury, która kwestionuje schematy myślowe, rozpoznaje emocjonalne odruchy i eksploruje głębię pojęć. To książki, które mierzą się z wyzwaniami współczesności i przyszłości, a przy tym nie tracą związku z przeszłością – z tym, co stanowi ich podglebie, historyczny kontekst, system wartości czy choćby pojedynczy nerw zakotwiczony w czasie i miejscu. Ale w nowym świecie poizolacyjnym – naznaczonym katastrofą – rodzi się nowa
wrażliwość. Wypaliły się pojęcia tego, co nasze, rodzime, znane. Ponownie wędrują granice Zachodu i Wschodu, Północy i Południa, a z nimi literatury poszczególnych krajów i języków.

Czas na zmianę narracji opartej na wygodnych opozycjach i podziałach. Jeśli chcemy wyzwolić nowe sensy kulturotwórcze, czas pogodzić się z wariantywnością i nieuchronną zmiennością. Łączyć, płynąc. Ponownie zakotwiczać. Nadszedł czas na zmianę narracji, która dotychczas bazowała na wygodnych opozycjach i
podziałach. Jeśli chcemy wyzwolić nowe sensy kulturotwórcze, musimy zaakceptować wariantywność i nieuchronną zmienność. Literatura nie jest statyczna – łączy, zakorzenia na nowo.